عبدالله مستوفى
39
شرح زندگانى من ( تاريخ اجتماعى وادراى دوره قاجاريه ) ( فارسى )
كمكم بواسطهء كثرت استعمال و تخفيف قران گفتند . در اين اواخر بلژيكيها به جهت زياد كردن رقم درآمد و نزديكى قيمت و تلفظ قران با فرانك واحد تومان را كه ده قران بود از بين بردند و قران را در محاسبات خود بجاى يكهزار نوشتند و گفتند و سايرين هم تأسى كردند . بعدها در دورهء پهلوى ريال را كه آن هم در زمان محمد شاه پول نقرهاى معادل يكهزار و ربع بوده و بعد منسوخ شده است بجاى قران قبل و يكهزار قبلتر مصطلح كردند و امروز « 1 » يكقران نقره با هفت ريال كاغذ برابر شده است تا فردا چه پيش آيد . سيد الشهدا سيد بود اما اخوى نبود فتحعلى شاه در ديندارى خيلى تظاهر ميكرده و مخصوصا در اظهار ارادت بخانواده پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلم از بذل مال مضايقه نميكرده و بسادات احترام ميگذاشته حتى با سيد حسن تقوى تهرانى صيغه اخوت خوانده و به او اخوى ميگفته است و به همين مناسبت اولاد آقا سيد حسن بسادات اخوى معروف شدهاند . ميگويند يكى از بچههاى اين خانواده از پدرش كه چندان سوادى نداشته پرسيده است : « آقا جان ! سيد الشهداء هم سيد بود ؟ » پدر جواب داده است : « بلى فرزند ، اما اخوى نبود » . دريغ از عباس ميرزا بعد از مصالحه ايران با روس كه سر عباس ميرزا از آنسمت فارغ شد خراسان را هم ضميمه آذربايجان كردند و تحت امر او درآوردند . مقصود از اين اقدام بسط قدرت دولت در آن حدود بود . عباس ميرزا ابتداء بسركشان محلى پرداخت و آنها را مطيع نمود سپس نيروئى با محمد ميرزا پسرش بهرات فرستاد ولى اجل مهلتش نداد و در مشهد به مرض كليه و نقرس درگذشت و ايران با اين قحط الرجال از يكى از مردان مبرز باكفايت مطلع به وضع زمان خود محروم گرديد . وليعهدى محمد ميرزا عهدنامهء تركمانچاى فصلى دارد كه از آن برميآيد : كه دولت روسيه در بتخت نشاندن وليعهدهاى دولت ايران كه عباس ميرزا و اولاد او باشند بذل جهد خواهد كرد . از يكطرف وجود اين فصل در عهدنامه و از طرف ديگر پاداش دادن بزحمات عباس ميرزا فتحعليشاه را بر آن داشت كه محمد ميرزاى پسر عباس ميرزا را بر پسرهاى خود كه اكثر بيكفايت هم بودهاند ترجيح دهد . براى كسب شهرت و بروز لياقت ، محمد ميرزا را در كار محاصرهء هرات تقويت كرد اين شاهزاده هم هرات را محاصره نمود و داشت از اقدامات خود نتيجه ميگرفت ولى از مدتى پيش انگليسها در هندوستان رحل اقامت افكنده و آنجا را مستعمرهء خود نموده بودند و همسايگى ايران با هندوستان مخالف مصالح آنها بود به همين جهت با كمك دادن بافغانها
--> ( 1 ) - بواسطه اينكه به خواهش متحدين عزيز آب به اسكناس خود بستهايم .